Dzień 1. Między online a offline
Dzień 1. Między online a offline
Temat dnia
Między online a offline – pierwszy dzień laboratorium poświęcony był refleksji nad miejscem technologii we współczesnym życiu oraz nad tym, w jaki sposób media cyfrowe wpływają na nasze relacje, sposób postrzegania świata i proces twórczy. Uczestnicy postawili sobie pytanie, czy teatr może odzyskać bezpośredniość spotkania i siłę wyobraźni poprzez świadome ograniczenie technologii. Wszystkie etiudy powstawały z założeniem, że sceniczna komunikacja może istnieć bez urządzeń elektronicznych – opierając się wyłącznie na obecności aktora, ciele, głosie i relacji z widzem.
Wykład
Alhierd Bacharevič – „Obrzydliwe i nieśmiertelne: klisze i stereotypy w służbie kultury narodowej”
Punktem wyjścia wykładu były osobiste doświadczenia pisarza związane z funkcjonowaniem stereotypów dotyczących Białorusi i Białorusinów. Bacharevič przywołał trzy sytuacje z życia zawodowego: ceremonię wręczenia nagrody literackiej we Wrocławiu, festiwal w Czechach oraz spotkanie w Grazu po wybuchu pełnoskalowej wojny w Ukrainie. Wszystkie te historie pokazywały, że zagraniczni odbiorcy bardzo często postrzegają Białoruś przez uproszczone obrazy – cierpienia, przemocy, politycznej opresji lub przeciwnie, przez mit „spokojnych i cierpliwych Białorusinów”.
W drugiej części wykładu autor zwrócił uwagę, że stereotypy nie są jedynie błędnymi opiniami, lecz mechanizmami, które zastępują rzeczywiste poznanie drugiego człowieka. Gotowe schematy zwalniają z myślenia i uniemożliwiają prawdziwe spotkanie. Szczególnie ważna była część poświęcona stereotypom, które sami Białorusini powtarzają na swój temat – przekonaniom o własnej nieważności, samotności, konieczności cierpienia czy zależności od innych państw. Bacharevič zachęcał uczestników do krytycznego przyjrzenia się tym narracjom i zastanowienia się, jak wpływają one na indywidualną tożsamość oraz twórczość.
Perspektywa interpretacyjna i dyskusja:
Choć temat dnia dotyczył relacji online–offline, wykład Bachareviča ukazał jego głębszy wymiar. Współczesna przestrzeń cyfrowa stała się miejscem niezwykle szybkiego rozpowszechniania uproszczonych obrazów i gotowych narracji. Internet sprzyja powielaniu stereotypów, ponieważ premiuje krótkie komunikaty, uproszczenia i natychmiastowe oceny. W rezultacie coraz częściej spotykamy nie realnego człowieka, lecz jego cyfrowy wizerunek zbudowany z klisz.
Teatr proponuje odmienny model komunikacji. Spotkanie aktora i widza odbywa się tu i teraz, bez algorytmów i filtrów. Pierwszy dzień laboratorium pokazał, że odejście od technologii nie oznacza odrzucenia współczesności, lecz próbę odzyskania przestrzeni autentycznego dialogu. Dopiero bezpośrednia obecność pozwala zobaczyć człowieka poza stereotypem i usłyszeć doświadczenie, którego nie da się sprowadzić do internetowego skrótu.
Etiudy teatralne
„Przeciążenie”
Performerka pojawia się na scenie ubrana w kolejne warstwy odzieży i obciążona licznymi przedmiotami codziennego użytku. Każdy nowy element zwiększa ciężar jej ciała, ogranicza ruch i utrudnia kontakt z otoczeniem. Nadmiar przedmiotów staje się metaforą przeciążenia informacyjnego i nieustannej obecności technologii w życiu człowieka. Dopiero stopniowe pozbywanie się kolejnych warstw odsłania możliwość swobodnego ruchu i odzyskania własnej cielesności.
„Online” – rozmowa z ChatGPT
Punktem wyjścia był autentyczny dialog z ChatGPT, rozpoczynający się pytaniem: „Komu doradziłbyś życie na Białorusi?”. Odpowiedź sztucznej inteligencji, zachowująca neutralny, wyważony ton, zderzona została z doświadczeniem uczestników laboratorium. Monolog ujawniał napięcie między językiem algorytmu a rzeczywistością ludzi żyjących pod autorytarnym reżimem. Etiuda stawiała pytanie o granice sztucznej inteligencji, odpowiedzialność technologii za tworzenie obrazu świata oraz o to, czy algorytm jest w stanie opowiedzieć o ludzkim doświadczeniu.
„Człowiek–urządzenie”
Performer konstruował z własnego ciała i prostych przedmiotów rodzaj mechanicznego organizmu. Dźwięki, rytm, ruch i działania wykonywane przez aktora zastępowały funkcje urządzeń elektronicznych. Etiuda pokazywała, że teatr nie potrzebuje technologii, aby tworzyć iluzję – wystarczy obecność aktora i aktywna wyobraźnia widzów. Jednocześnie szkic pytał, gdzie przebiega granica między człowiekiem a narzędziem oraz czy technologia rozszerza nasze możliwości, czy stopniowo je zastępuje.
Interakcja z publicznością – „Stereotypy”
Ostatnia grupa zaprosiła widzów do wspólnego eksperymentu. Publiczność odpowiadała na pozornie niewinne pytania i kończyła rozpoczęte zdania („Każdy powinien do 35 roku życia…”, „Człowiek noszący okulary…”, „Jeśli jesteś artystą, to…”). Kolejne odpowiedzi ujawniały, jak szybko uruchamiamy gotowe schematy myślenia i jak łatwo przypisujemy ludziom cechy na podstawie wieku, wyglądu, płci czy zawodu. Dopiero wspólna rozmowa po zakończeniu performansu pokazywała, że większość tych przekonań wynika z utrwalonych stereotypów, a nie z rzeczywistego doświadczenia.
Podsumowanie
Pierwszy dzień laboratorium pokazał, że pytanie o relację online–offline jest jednocześnie pytaniem o jakość współczesnej komunikacji. Wykład Alhierda Bachareviča uświadomił uczestnikom, jak łatwo technologia utrwala uproszczone obrazy świata i zamienia ludzi w zestaw stereotypów. Powstałe etiudy rozwijały tę refleksję z różnych perspektyw: przeciążenia informacyjnego, dialogu człowieka z algorytmem, zależności od urządzeń oraz mechanizmów stereotypizacji. Wszystkie prowadziły do wspólnego wniosku – teatr pozostaje przestrzenią żywego spotkania, w której możliwe jest odzyskanie uważności, empatii i autentycznej rozmowy z drugim człowiekiem.
